برچسب ها بـ ‘عرفان’

از صائب تبریزی

دوشنبه, 18 سپتامبر, 2017

یارب از عرفان مرا پیمانه‌ای سرشار ده
چشم بینا، جان آگاه و دل بیــــــــــدار ده
هر سر موی حواس من به راهی می‌رود
این پریشان سیر را در بزم وحدت بار ده
در دل تنگم ز داغ عشق شمعی برفروز
خانهٔ تن را چراغی از دل بیــــــــدار ده
برنمی‌آید به حفظ جام، دست رعشه دار
قوت بازوی توفیقی مرا در کــــــار ده
مدتی گفتار بی‌کردار کردی مرحمت
روزگاری هم به من کردار بی‌گفتار ده
چند چون مرکز گره باشد کسی در یک مقام؟
پایی از آهن به این سرگشته، چون پرگار ده
شیوه‌ی ارباب همت نیست جود ناتمام
رخصت دیدار دادی، طاقت دیدار ده

مقالات 98

یکشنبه, 25 ژوئن, 2017

عشق در عرفان 1

برگرفته از سایت گمگشته دل

عشق از عناصر عمده و اساسی بینش و حرکات عرفانی است. اما حقیقت عشق چیست؟ این سؤال را نمی توان پاسخ گفت، زیرا عشق مانند هستی، مفهومی دارد که اعراف الاشیاء است اما کنه و حقیقت آن در غایت خفاءاست، که :
هر چه گویم عشق را شرح و بیان                      چون به عشق آیم، خجل باشم از آن
گر چه تفسیر زبان روشنگر است                       لیک عشق بی زبان، روشن تر است
محی الدین ابن عربن درباره ی عشق که آن را دین و ایمان خود می داند، می گوید:
«هر کس که عشق را تعریف کند، آن را نشناخته و کسی که از جام آن جرعه ای نچشیده باشد، آن را نشناخته و کسی که گوید من از آن جام سیراب شدم آن را نشناخته که عشق شرابی است که کسی را سیراب نکند.»
به این معنی که تا تجربه ی شخصی در کار نباشد با حد و رسم منطقی قابل شناسایی نیست و در تجربه ی شخصی هم به یکبار قابل نیل نمی باشد، راه بی پایان آن هرگز برای انسان به انتها رسیدنی و عطش آن سیراب شدنی نیست.
عرفا عشق را در مسایل مهم جهان بینی و سلوک خویش مطر ح می کنند از جمله:
1. عشق در آفرینش جهان:
در حدیث قدسی معروف میان عرفا آمده که: داود علیه السلام علت و انگیزه ی آفرینش جهان را از حضرت حق سؤال می کند و چنین پاسخ می شنود که:
«کنت کنزأ مخفیأ فأحببت ان أعرف، فخلقت الخلق لکی اعرف»
چنانکه در ضمن شرح رساله ی قیصری خواهد آمد، سراسر آفرینش، مظاهر و آینه های تجلی حق اند.
اساس آفرینش، جمال و زیبایی و عشق به جمال و زیبایی است، ذات حضرت حق، آن شاهد حجله ی غیب که پیش از آفرینش جهان، خود هم معشوق بود و هم عاشق، خواست تا جمال خویش آشکار سازد، آفرینش را آینه ی جمالش گردانید. پس اساس آفرینش و پیدایش جهان، عشق حق به جمال خویش و جلوه یجمال خویش است. در حقیقت، خدا یک معشوق است، معشوق خویشتن خویش، و معشوق همه ی آفرینش. آفرینش وسیله ی ظهور حق وزمینه ی معرفت و عشق خلق به آن معشوق حقیقی است.
عبدالرحمن جامی(898_817هـ) با بیانی گرم و زیبا در این باره چنین می گوید:
در آن خلوت که هستی بی نشان بود                                به کنج نیستی عالم نهان بود
وجودی بود از نقش دویی دور                                           ز گفتگوی مایی و تویی دور
«جمالی» مطلق از قید مظاهر                                         به نور خویشتن بر خویش ظاهر
دلارا شاهدی، درحجله ی غیب                                        مبرا ذات او از تهمت عیب
نه با آیینه رویش در میانه                                                نه زلفش را کشیده دست شانه
صبا از طره اش نگسسته تاری                                         ندیده چشمش از سرمه، غباری
نگشته با گلش همسایه سنبل                                        نبسته سبزه اش پیرایه ی گل
رخش ساده ز هر خطی و خالی                                        ندیده هیچ چشمی، زوخیالی
نوای دلبری با خویش می ساخت                                      قمار عاشقی با خویش می باخت
ولی زان جا که حکم خوبرویی است                                   زپرده خوبرو در تنگ خویی است
نکو رو تاب مستوری ندارد                                                 چو در بندی سر از روزن بر آرد
نظر کن لاله را درکوهساران                                               که چون خرم شود فصل بهاران
کند شق،شقه ی گل زیر خارا                                            جمال خود کند زان آشکارا
ترا چون معنئی درخاطر افتد                                               که در سلک معانی نادر افتد
نیاری از خیال آن گذشتن                                                   دهی بیرون ز گفتن یا نوشتن
چو هرجاهست حسن،اینش تقاضاست                                نخست این جنبش از«حسن» ازل خاست
برون زد خیمه ز اقلیم تقدّس                                               تجلّی کرد بر آفاق و انفس
ازو یک لمعه بر ملک وملک تافت                                          ملک سر گشته خود راچون فلک یافت
زهر آئینه ای، بنمود روئی                                                  به هر جا خاست، ازوی گفتگویی
همه سبوّحیان، سبوح گویان                                              شدند از بی خودی، سبوح جویان
ز غواصان این بحر فلک فلک                                                بر آمد غلغله: سبحان ذی الملک
ز ذرات جهان آئینه ها ساخت                                              ز روی خود به هر یک عکس انداخت
از این لمعه فروغی بر گل افتد                                             ز گل شوری به جان بلبل افتاد
رخ خود شمع زان آتش بر افروخت                                        به هر کاشانه صد پروانه را سوخت
از نورش تافت بر خورشید یک تاب                                        برون آورد نیلوفر سر از آب
ز رویش روی خود آراست لیلی                                           ز هر مویش ز مجنون خاست میلی
لب شیرین شکر ریز، بگشاد                                              دل پرویز برد و جان ز فرهاد
«جمال» اوست هر جا جلوه کرده                                        ز معشوقان عالم بسته پرده
سر از جیب مه کنعان برآورد                                               زلیخا را دمار از جان بر آورد
به هر پرده که بینی پردگی اوست                                       قضا جنبان هر دلبردگی اوست
به عشق اوست دل رازندگانی                                           به شوق اوست جان راکامرانی
دلی کان عاشق خوبان دلجوست                                        اگر داند، وگر نی، عاشق اوست
الا تا در غلط نافتی که گویی                                              که از ما عاشقی از وی نکویی
تویی آیینه، او آیینه آرا                                                      تویی پوشیده و او آشکارا
که همچون «نیکویی»،«عشق» ستوده                               از او سر بر زده، در تو نمرده
چو نیکو بنگری آیینه هم اوست                                          نه تنها گنج، بل گنجینه هم اوست
من و تو در میان کاری نداریم                                              به جز بیهوده پنداری نداریم
خمش کاین قصه پایانی ندارد                                             بیان او زباندانی ندارد
همان بهتر که ما در عشق پیچیم                                       که بی این گفتگو هیچیم و هیچیم

مقالات 74

یکشنبه, 27 نوامبر, 2016

7 – رسیدن به حقیقت وجود
خوش آمدی به همنشینی با خدای خالقت ای عزیز!
اما چرا چنین کم جمعیت و محدود؟شما هم که سرانجام سی مرغ منطق الطیر شیخ عطار را یافتید.آنجا نیز همه مرغان به قصد زیارت سیمرغ به سمت قله قاف پر گشودند اما در پایان راه ،تنها سی مرغ به قله رسیدند و ندا آمد که سیمرغ خود شما سی مرغید!
اما به هر حال چه کم و چه زیاد،صفای قدمتان!
چون که با معشوق گشتی همنشین
دفع کن دلالگان را بعد از این
من نخواهم دایه،مادر خوشتر است
موسی ام من ،دایه من مادر است

“حقیقت” یا “یقین” اصل و ریشه تمامی حالات است و تمام حالت ها به یقین منتهی می شود و یقین ، آخرین حالت و باطن تمامی حالت هاست و تمام حالات ، ظاهر یقین می باشند.مرتبه نهایی یقین ، عبارت است از بین رفتن هر گونه شک.
آدمی به مدد ذوق خویش به آنچه حق است و قلب او را به خضوع و تسلیم وا می دارد و او را از هر گونه شک و حیرت بر کنار می سازد ،نایل می آید و در پیچ و خم کوچه های تنگ و باریک عقل و استدلال گم و حیران نمی شود.
حصول این ملکه ذوق البته محتاج ریاضت و سلوک است و بدون طی آن مرحله دل را قابلیت مشاهده انوار دست نمی دهد. اما برای کسی که به مشرب اهل ذوق راه یافت ، یقینی که از این طریق به دست می آید به مراتب قطعی تر و جازم تر از یقینی است که از اهل قال حاصل می شود.
آنجا که مولوی می گوید: «پختگی جو در یقین منزل مکن » یعنی به عقل و یقین حاصل از آن اعتماد نکن و عقل را همانند شک ، گذرگاه تلقی می کند نه اقامتگاه ، نکوهش برخی عرفا از جمله مولوی از عقل و معرفت حاصل از آن ، به جهت بی ارزش بودن عقل نیست بلکه از این جهت است که اغلب نتایج حاصل از عقل ، حالت خشک ، جمود و بی روح بودن آن است در حالیکه معرفت و یقین حاصل از شهود و عرفان همیشه همراه با صفای قلب و تهذیب نفس است.

ماجرای پایان ناپذیر حافظ 34

سه شنبه, 23 آگوست, 2016

بطور کلی همه می دانند که عرفان ایران واجد دو جنبه مثبت و منفی است.نه آنکه هر عبارت و نکته ای که در آن یافت شود،دلچسب یا قابل اعتنا باشد.نه تنها امروز بلکه در زمان خود نیز،مواردی بوده که با جنبه های زنده طبیعت بشر سازگاری نداشته.خود حافظ آن ها را “طامات ” مرادف با خرافات می دانسته.

قبول داریم که کتابهایی از نوع”تذکره الاولیا” و “اسرار التوحید” و “معارف بهائ ولد”(پدر مولوی) و “فیه مافیه” و “مقالات شمس”……دارای ارزش اجتماعی و اخلاقی و ادبی فراوانند،ولی از نظر دور نمی داریم که به مقداری از این حرف ها باید به صورت”شئی موزه ای” نگاه کرد که نفیس است ولی کاربرد روزانه ندارد.

عرفان ایران – که در هیچ کشور دیگری به این وسعت و لطافت پا نگرفته – قبل از هرچیز زاییده اوضاع و احوال سیاسی و اجتماعی مملکت بوده:ظلم و فساد،فروبستگی های تشرعی،جدایی میان دین و انسانیت،جدایی میان عمل و حرف و اخلاق و ادعا،انتظارهای طبیعی مردم را به سرخوردگی دچار کرده بوده.بنابراین راهی جز این ندیدند که فضای معنوی دیگری را در برابر خود بگشایند که هرچند به ترک و فقر و اعتزال بینجامد،لااقل افق دلگشای آن از نفس تنگی جلوگیری کند.

انسان عرفانی که در عالم “بی وزنی”زندگی می کرد،در ازای ترک تعلقات،مستی جولان را به دست می آورد.ملت ایران در بخش بزرگی از تاریخ خود،در کمبود “اکسیژن آزادی” برای تنفس بوده،که چاشنی عرفانی فکر،تا حدی آن را جبران کرده است.

ماجرای پایان ناپذیر حافظ33

سه شنبه, 9 آگوست, 2016

سعی عرفان بر این بوده که هرچه بیشتر از جرم تن بکاهد و بر ساحت روح بیفزاید.دل مشغولی انسان اندیشه ور همواره ثقل جسم بوده،که هم از آن پای بندی و فنا زاییده می شده،هم شرمساری.حافظ نیز در همین خط کار می کند،ولی او یک عارف خیال پرست مرتاض نیست.برای دست یافتن به معنی از پایگاه ماده حرکت می کند.چگونه بشود جسم را خوار گرفت و حال آنکه قالب،درج و امانت دارزیبایی است؟
جزئ جزئ لرزه ها و حرکات جسم را که پیام آور روح است به وصف می آورد.وقتی می گوید”شاهد”مهم نیست که مرد است یا زن،تجسم زیبایی است.پیوند زیبایی با عشق و حکمت آفرینش در عرفان ایران،اصلی است شناخته شده.این پیوند به آن علت متصور گردیده که بتواند ربایش انسان به سوی”بضاعت تن”که عنصر دون و فناپذیری است،توجیه کنند.
حافظ نیز مانند هر بشری پای بند نیازهای جسمانی خود بوده است،منتها کوشش دارد که از طریق کلام،دنیای روحانی ای بیافریند که پادزهری برای درخواست های حقیرانه جسم باشد.
اگر عرفان او با گزینش و شرط همراه است،برای آن است که بتواند رابطه خود را با عالم واقع نگه دارد.دنیا را البته”دنی” و “عجوز” و “رباط دور” می خواند ولی این نه به علت آین است که از آن بیزار است،بلکه بر عکس نشانه دلبستگی اوست به آن.آن را تحقیر می کند برای آنکه آن را دارای سامانی بر وفق سلیقه خود نمی بیند.دنیا در چشم او چون لعبت زیبای هرجایی سلیطه ای است که دلاراییش می رباید،ولی خلق ناهنجارش عذاب می دهد.

مقالات 30

یکشنبه, 6 دسامبر, 2015

عرفان غربی و عرفان شرقی 10
باید عرفان را چنان ارائه کنیم که جوان احساس کند، عرفان تنها اخروی نیست چون برداشت برخی از جوانان این است که عرفان الهی تنها به بعد اخروی توجه دارد برای همین دنبال عرفان دنیوی می روند، در حالی که عرفان، هم دنیوی و هم اخروی است؛ ولی سوء برداشت سبب می شود که عرفان را مساوی عرفان اخروی در نظر بگیرند.
عرفان رسیدن به ساحل آرامش روحی در همین دنیاست و هدف عارف و مقصد نهایی او در سیر و سلوک رسیدن و پیوستگی با خدایی است که منشائ همه خوبی های جهان هستی است.
در عرفان غربی هدف به آرامش رسیدن”خود” است و در عرفان شرقی هدف به آرامش رسیدن کل جهان است و تبدیل کل موجودات جهان به یک وجود:خدا.
با همین نگرش است که چون عارف شرقی به خدا توجه دارد و او را هدف می داند و چون کل عالم هستی مخلوق خداست،عارف هم در طول مسیر و سیر سلوک به همه چیز عالم توجه دارد و خود را در برابر همه مخلوقات الهی مسئول می داند.به همین خاطر است که شیخ ابوالحسن خرقانی می فرماید :
اگر در هر گوشه عالم خاری در پای کسی فرو رود،آن خار در پای من فرو رفته است.
و بویزید بسطامی حتی به دنیای دیگر هم نظر دارد و می فرماید که:
صوفی باید بر در جهنم بایستد تا هرکه را که خواهند بدانجا برند،مانع شود و خود به جای او به دوزخ رود.

مقالات 29

یکشنبه, 29 نوامبر, 2015

عرفان غربی و عرفان شرقی 9
اما علت اصلی روی آوردن جوانان و دیگر گروه های اجتماعی به عرفان های مدرن چیست؟ دکتر ابوالفضل ساجدی در این باره می گوید: این گرایش هم دلایل درونی دارد و هم دلایل بیرونی. دلایل درونی اش همین است که انسان یک احساس نیاز روحی و معنوی دارد و هنگامی که از کانال های مختلف، نتوانست خودش را ارضا کند، متوجه می شود که بعد دیگری هم در وی وجود دارد و فریادی از درون را می شنود که بیا و من را نجات بده. از برون هم فشارهایی به آدمی وارد می شود که نمونه اش همین رواج مادی گرایی است. متأسفانه کتاب های مناسب در سطوح مختلف برای معرفی عرفان اسلامی و جاذبه ها و نتایج آن وجود ندارد و یا خیلی کم است. وجه برتری عرفان الهی بر غیر آن آشکار نشده و مخاطب می بیند که عرفان غیرالهی آسان تر است، چون هم لذت های متنوع را دارد و هم عارفی را، از سوی دیگر برای عرفان حقیقی باید بهای سنگینی پرداخت و قیود و تکالیفی را پذیرفت.

دکتر ساجدی به جمع بین عشق حقیقی و عشق مجازی در عرفان های کاذب اشاره می کند و در این باره می گوید: در این نوع عرفان ها، این دو عشق را با هم جمع و یا جایگزین می کنند؛ در حالی که ما به نام عرفان الهی و به اشتباه با نفی کامل عشق مجازی، این دو را غیرقابل جمع ارائه می کنیم از این رو اگر این کاستی نادرست را توضیح دهیم و جوان به شناختی درست برسد، زمینه برای گرایش به مکاتب انحرافی از بین می رود.

مقالات 28

یکشنبه, 22 نوامبر, 2015

عرفان غربی و عرفان شرقی 8

تفاوت عرفان غربی با عرفان شرقی در این است که در یکی “خدا”محور همه چیز است و در دیگری “انسان”.

چندین سال است که در ایران، کتاب هایی با مضمون عرفان مدرن چاپ و هر زمان نویسنده ای در این عرصه به طور شاخص مطرح می شود. «کارلوس کاستاندا»، «کریشنا مورتی»، «پائولوکوئیلو» و «اوشو» از جمله چهره های مطرح در این زمینه هستند.
این عرفان ها نه بهشت دارند و نه دوزخ و نه جزا و نه پاداش، جذاب و مهیج هستند و از این نظر است که حتی قادرند، تحصیل کردگان متعهد و نماز خوان را هم جذب کنند. مثلا عرفان سرخ پوستی؛ در ایران رواج بیشتری پیدا کرده است. «پائولوکوئیلو» را مروج عرفان های سرخ پوستی می توان دانست. غلام رضا جلالی محقق و پژوهشگر، مهم ترین علت توجه جوانان را به آثار پائولوکوئیلو بیان مفاهیم عرفانی در قالب زیبا و جذاب می داند. به گفته وی، کوئیلو با ارائه زیبای مفاهیم عرفانی مانند پیروی از نشانه ها، بازگشت به خود، هجرت، استاد و عشق، مخاطبان بسیاری را از فرهنگ ها و آیین های مختلف جذب کرده است چون که این ها مفاهیمی هستند که در نهاد هر انسانی وجود دارند و تقریبا در تمام نحله های فکری و جوامع مختلف مورد توجه اند. جلالی درباره ویژگی های آثار پائولوکوئیلو می گوید: او روش مطرح نکرده است و علاقه ای هم به ارائه روش ندارد از سوی دیگر عرفان او فاقد خداست.